درس ششم
جمع بستن:
اسمهای مفرد، جمع و اسم جمع اسمی که بر یک شخص، چیز یا یک مفهوم دلالت کند، مفرد است. اسمهای مفرد در زبان فارسی نشانهای ندارند. اما، اسمهایی که به بیش از یک فرد، کالا یا مفهوم اشاره کنند، جمع هستند. در صورتی که به اسمهای مفرد، یکی از نشانههای «ها» یا «ان» اضافه شود، جمع میشود. به کار بردن یکی از نشانههای «ها» و «ان» برای جمع بستن به سهولت تلفظ و شیوایی و آهنگ سخن بستگی دارد، البته قواعدی نیز در این باره موجود است: برای اسمهای معنی از نشانه «ها» استفاده میشود، که کلمه «گناه» در این بین استثنا است. غالباً، اسم جمادات را با نشانه «ها» جمع میبندند. اسم انسانها و جانوران با «ان» جمع بسته میشود، که «خانمها» به عنوان استثتنا است. اسم رستنیها با هر دو نشانه جمع بسته میشود (درختان، درخت ها) در زبان محاوره، علامتهای جمع به «ا» تبدیل میشوند. مانند مردا، پسرا، کتابا
علامتهای جمع
- «ها»
- «ان»
- اسمهای جمع مکسر عربی
- «ات» برای اسمهای مونث عربی. البته بعضی از اسمهای فارسی نیز به صورت مرسوم با این علامت جمع بسته میشود که استفاده از آن را مذموم میدانند (مانند گرایشات، فرمایشات، سفارشات). همچنین از آنجا که این نشانه برای کلمات عربی بیش از سه حرف استفاده میشود، استفاده از اسمهایی مانند «اثرات»، «خطرات» و «نظرات» سفارش نمیشود.
- «-ون» و «ین» برای اسمهای مذکر عربی که به عقیده بعضی از دستورنویسان بهتر است که به جای استفاده از آن از نشانههای جمع فارسی استفاده کرد.
- «جات» که برای برخی از اسمهایی که به «االف»، «یا»، «واو» و «های» بیان حرکت ختم میشوند، استفاده میشود، مانند «سبزیجات»، «مرباجات» «ادویه جات»، که در اکثر موارد علاوه بر معنای جمع به معانی جنس و نوع نیز هست.
اسم جمع
بعضی از اسمها هستند که مفرد نیستند و علامت جمع ندارند، اما بر بیش از یک نفر یا چیز دلالت میکنند، مانند «مردم»، «دسته» و «لشکر». به این گونه، اسم جمع میگویند. اسمهای جمع را نیز میتوان جمع بست و این تفاوت آنها با جمعهای مکسر عربی است.
- در کلماتی که به های غیرملفوظ ختم میشوند در جمع ها آنها به گان تبدیل میشود : بنده -> بندگان، تشنه -> تشنگان
- کلماتی که مختوم به الف یا واو باشند در جمع با نشانه ان عموماً پیش از نشانه جمع یک ی افزوده میشود : دانا -> دانایان، جنگجو -> جنگجویان. البته در برخی کلمات مختوم به واو این کار صورت نمیگیرد: هندوان، بازوان، ابروان
نکته ی دوم
در تشبیه دو مورد پر پایه اشتراکی که در صفتی دارند به هم مانند میشوند مورد اصلی را مشبه و موردی که مشبه به ان تشبیه میشود مشبه به مینامند. صفت مشترک میان مشبه و مشبه به دلیل شباهت یا وجه شبه نامیده میشود. یا گاهی از واژههای از قبیل «مثل»،«مانند»... استفاده میشود. که به آنها ادات تشبیه گویند